بنا بر اين موجودات از اين جهت كه مخلوق اويند افعال او هستند ، افعالى كه با هستى خود و صفات هستى خود هستى خداى را حكايت مىكنند ، صفات علياى او را نشان مىدهند ، و اينكه گفتيم فعل هميشه هم سنخ فاعل است همين معنا است نه اينكه فعل واجد هويت فاعل بوده و مانند حقيقت ذات او باشد ، زيرا اين حرف با بداهت و ضرورت مخالف است . * ( « وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا » ) * . كلمه « روح » به طورى كه در لغت معرفى شده به معناى مبدأ حيات است كه جاندار به وسيله آن قادر بر احساس و حركت ارادى مىشود و به لفظ « روح » هم ضمير مذكر بر مىگردد و هم مؤنث و چه بسا در استعمال اين كلمه جواز صادر شده كه مجازا در امورى كه به وسيله آنها آثار نيك و مطلوبى ظاهر مىشود اطلاق بكنند ، چنان كه علم را حيات نفوس مىگويند چنانچه خداى تعالى هم فرمود : « أَ وَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناه » « 1 » كه مقصود از آن زنده كردن ، هدايت نمودن به سوى ايمان است ، و در آيه شريفه « يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِه » « 2 » هم از همين باب جمعى روح را به وحى تفسير كرده‌اند و همچنين آيه « وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا » « 3 » كه مراد از آن قرآن است كه آن نيز وحى است ، و گفته‌اند كه اگر خدا قرآن و وحى را روح ناميده از اين باب بوده كه نفوس مرده به وسيله آن حيات و زندگى مىيابند هم چنان كه روح معروف مايه حيات جسدهاى مرده است . و به هر حال كلمه « روح » در بسيارى از آيات مكى و مدنى تكرار شده ، و در همه جا به اين معنايى كه در جانداران مىيابيم و مبدأ حيات و منشا احساس و حركت ارادى است نيامده ، مثلا يك جا فرمود : « يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا » « 4 » و نيز فرموده « تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ » « 5 » كه بدون ترديد مراد از آن در اين دو آيه غير روح حيوانى و غير ملائكه است ، و قبلا هم روايتى از على ( ع ) نقل كرديم كه آن جناب به آيه « يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِه عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه » « 6 » استدلال فرموده بود بر اينكه روح

--> ( 1 ) كسى كه مرده بود زنده اش كرديم . سوره انعام ، آيه 122 . ( 2 ) ملائكه با امر او روح را مىآورند . سوره نحل ، آيه 2 . ( 3 ) و اينچنين روحى از امر خود را به تو وحى كرديم . سوره شورى ، آيه 52 . ( 4 ) روزى كه روح و ملائكه به صف مىايستند . سوره نبا ، آيه 38 . ( 5 ) ملائكه و روح در آن شب به امر پروردگارشان هر چيزى را نازل مىكنند . سوره قدر ، آيه 4 . ( 6 ) خدا فرشتگان و روح را به امر خود بر هر كه از بندگان خواهد مىفرستد . . . سوره نحل ، آيه 2 .